W październiku 1956 roku Polska znalazła się o krok od konfrontacji zbrojnej z własnym sojusznikiem. Rozpoczęty w Moskwie proces destalinizacji, narastające niezadowolenie społeczne i walka o władzę w kierownictwie partii doprowadziły do przełomu, który przyniósł powrót Władysława Gomułki, ograniczoną liberalizację życia publicznego i – przynajmniej na krótko – nadzieję na „polską drogę do socjalizmu”.
 |
| Źródło: Domena Publiczna |
Tło: kryzys systemu stalinowskiego
Po wojnie Polska znalazła się w radzieckiej strefie wpływów. Do 1948 roku władzę przejęli komuniści, a Polska Zjednoczona Partia Robotnicza (PZPR) stała się filarem systemu wzorowanego na stalinowskim ZSRR. Gospodarka stawiała na przemysł ciężki i kolektywizację rolnictwa, kosztem poziomu życia ludności. Aparat bezpieczeństwa, na czele którego stał Jakub Berman, zwalczał opozycję, aresztował działaczy podziemia niepodległościowego, a w 1953 roku uwięził także prymasa Stefana Wyszyńskiego. Kraj obejmowała cenzura, a kultura miała służyć propagandzie socjalistycznego realizmu.
W 1953 roku zmarł Stalin, a w lutym 1956 roku Nikita Chruszczow na XX Zjeździe KPZR wygłosił tajny referat o kulcie jednostki i zbrodniach stalinizmu. Tekst szybko dotarł do Polski, wywołując wstrząs w partii. Kilka tygodni później, w marcu 1956 roku, w Moskwie zmarł Bolesław Bierut, symbol polskiego stalinizmu. Nowym pierwszym sekretarzem został Edward Ochab, który zapoczątkował ostrożne łagodzenie kursu: amnestia, zwolnienia z więzień, rehabilitacje, rozwiązanie części dawnych struktur terroru.
Odwilż w kulturze i społeczeństwie
Zmiany w polityce uwolniły energię, która dotąd była tłumiona. W prasie – zwłaszcza w tygodniku „Po Prostu” – zaczęły pojawiać się teksty krytykujące rzeczywistość PRL. Pisarze, publicyści i studenci domagali się prawdy o przeszłości, końca cenzury i demokratyzacji życia. Powstawały kluby dyskusyjne, a największą popularnością cieszył się warszawski Klub Krzywego Koła. W kulturze zaczęły przebijać się nowe nurty: polska szkoła filmowa, jazz, awangardowe malarstwo i teatr.
Jednocześnie narastało niezadowolenie robotników, którzy mimo propagandowych haseł żyli w ciężkich warunkach. Wybuch nastąpił 28 czerwca 1956 roku w Poznaniu. Strajk w Zakładach im. Stalina (dawnych zakładach Cegielskiego) przerodził się w masową demonstrację, a następnie w walki uliczne. Władze skierowały do miasta wojsko i czołgi; zginęło kilkadziesiąt osób, a setki zostały ranne. Początkowo propaganda mówiła o „prowokacji imperialistycznej”, jednak dla wielu członków kierownictwa było jasne, że przyczyny leżą w polityce samej partii.
Walka frakcji w PZPR
W kierownictwie partii zarysowały się dwa główne obozy. Zwolennicy twardego kursu, nazywani popularnie „natolińczykami” (od miejsca spotkań w pałacyku w Natolinie), obawiali się zbyt szybkich zmian i liczyli na utrzymanie kontroli. Zwolennicy reform, zwani „puławianami” (od puławskiej ulicy w Warszawie), opowiadali się za liberalizacją i szukali przywódcy, który zyskałby poparcie społeczne.
Takim człowiekiem wydawał się Władysław Gomułka. W 1948 roku został odsunięty od władzy pod zarzutem „odchylenia prawicowo-nacjonalistycznego”, a w 1951 roku aresztowany. Zwolniony w 1954 roku, pozostawał poza polityką, ale dla wielu Polaków stał się symbolem komunisty, który ośmielił się sprzeciwić Moskwie i sposobom stalinowskim. Jesienią 1956 roku Ochab i jego współpracownicy zdecydowali, że to właśnie Gomułka powinien przejąć kierownictwo partii.
19–21 października: godziny napięcia
VIII Plenum Komitetu Centralnego PZPR rozpoczęło się 19 października. Tego samego dnia rano do Warszawy niespodziewanie przyleciała delegacja radziecka z Chruszczowem na czele, w której byli m.in. Wiaczesław Mołotow, Łazar Kaganowicz, Anastas Mikojan i marszałek Iwan Koniew. Równocześnie jednostki Armii Radzieckiej stacjonujące w Polsce ruszyły w kierunku stolicy. Moskwa chciała powstrzymać zmiany, które mogły zagrozić jej kontroli nad blokiem wschodnim.
Polskie kierownictwo odmówiło ustępstw. Gomułka ostrzegł, że w razie użycia siły dojdzie do krwawej konfrontacji. Do obrony Warszawy przygotowano jednostki Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego pod dowództwem generała Wacława Komara, a w zakładach, między innymi na warszawskim Żeraniu, robotnicy domagali się broni i organizowali pogotowie. Sytuacja była niezwykle groźna: obie strony miały świadomość, że wystarczy jeden incydent, by doszło do starcia.
Ostatecznie Chruszczow, po rozmowach z Gomułką, uznał, że nowy przywódca zapewni lojalność wobec bloku wschodniego i Układu Warszawskiego. Wojska radzieckie zawróciły. 21 października plenum wybrało Gomułkę na pierwszego sekretarza KC, a z Biura Politycznego usunięto m.in. marszałka Konstantego Rokossowskiego – Polaka w radzieckim mundurze, który od 1949 roku był ministrem obrony narodowej. Kilka tygodni później wyjechał on z kraju.
Wiec na placu Defilad
24 października 1956 roku na placu Defilad w Warszawie odbył się wielotysięczny wiec, na którym przemawiał Gomułka. Według różnych szacunków zgromadziło się kilkaset tysięcy osób. Nowy przywódca mówił o prawie narodu do suwerenności, krytykował błędy przeszłości, ale też wzywał do spokoju i powrotu do pracy. Entuzjazm tłumu był ogromny, a Gomułka na krótko stał się najpopularniejszym politykiem w kraju. Jego przemówienie okazało się jednak także sygnałem, że nie zamierza on podważać fundamentów ustroju ani sojuszu z ZSRR.
Co przyniósł Październik?
Zmiany, choć ograniczone, były realne. Najważniejsze z nich to:
- Wolność religijna. 28 października uwolniono kardynała Stefana Wyszyńskiego, a Kościół odzyskał część swobód, m.in. możliwość nauczania religii w szkołach (później stopniowo ograniczaną).
- Rolnictwo. Zaniechano przymusowej kolektywizacji, większość spółdzielni produkcyjnych rozwiązano, a rolnicy wrócili na własne gospodarstwa.
- Kultura i media. Złagodzono cenzurę, rozszerzono możliwości wypowiedzi, a literatura i film zyskały większą swobodę.
- Polityka wewnętrzna. Rozliczono część zbrodni stalinowskich, zreformowano aparat bezpieczeństwa i zwolniono wielu więźniów politycznych. W styczniu 1957 roku odbyły się wybory do Sejmu, w których wyborcy mogli wybierać spośród większej liczby kandydatów niż liczba mandatów.
- Relacje z ZSRR. W grudniu 1956 roku podpisano umowę regulującą status wojsk radzieckich w Polsce, a Warszawa uzyskała większą samodzielność w polityce wewnętrznej.
- Kultura i media. Złagodzono cenzurę, rozszerzono możliwości wypowiedzi, a literatura i film zyskały większą swobodę.
- Polityka wewnętrzna. Rozliczono część zbrodni stalinowskich, zreformowano aparat bezpieczeństwa i zwolniono wielu więźniów politycznych. W styczniu 1957 roku odbyły się wybory do Sejmu, w których wyborcy mogli wybierać spośród większej liczby kandydatów niż liczba mandatów.
- Relacje z ZSRR. W grudniu 1956 roku podpisano umowę regulującą status wojsk radzieckich w Polsce, a Warszawa uzyskała większą samodzielność w polityce wewnętrznej.
Polska a Węgry
Od razu po polskim przełomie wydarzenia potoczyły się szybciej na Węgrzech. 23 października w Budapeszcie wybuchło powstanie, które przerodziło się w otwartą walkę z systemem i interwencją radziecką. 4 listopada wojska ZSRR krwawo stłumiły rewolucję. W oczach wielu historyków to właśnie doświadczenie węgierskie pokazuje, jak ryzykowny był polski Październik i dlaczego Gomułka, wspierany przez społeczeństwo, tak zdecydowanie apelował o rozwagę. Polski kompromis – reformy w granicach lojalności wobec Moskwy – okazał się możliwy, bo obie strony zdołały się zatrzymać nad krawędzią.
Rozczarowanie i ocena historyczna
Nadzieje na dalsze przemiany szybko wygasły. Już w 1957 roku władze zaczęły ograniczać swobody: zamknięto „Po Prostu”, co wywołało protesty w Warszawie, a cenzura i kontrola nad życiem publicznym stopniowo wracały. Gomułka coraz bardziej umacniał własną pozycję, a jego rządy przeszły do historii jako okres „małej stabilizacji”, który w końcu skończył się konfliktami: wydarzeniami marcowymi 1968 roku i robotniczym protestem na Wybrzeżu w grudniu 1970 roku, po którym stracił władzę.
Historycy oceniają Polski Październik niejednoznacznie. Z jednej strony był to moment, w którym społeczeństwo i część elit partyjnych wymusiły odejście od najgorszych praktyk stalinizmu i uchroniły kraj przed otwartą interwencją. Z drugiej – nie doprowadził on do demokratyzacji, a system pozostał zależny od Moskwy i oparty na monopolu PZPR. Mimo to Październik 1956 pozostaje ważnym punktem odniesienia: pokazał, że Polacy potrafią wymusić na władzy zmiany, a presja społeczna może być realną siłą polityczną – doświadczenie, które powróciło w kolejnych kryzysach PRL, aż po Sierpień 1980.
Tekst nie ma na celu nikogo urazić.